A/ZDatumLocatie

Interview met de jarige Kylián

Dansgezelschappen in heel Europa staan dit jaar stil bij de zeventigste verjaardag van Jiří Kylián. De van oorsprong Tsjechische meesterchoreograaf was ruim dertig jaar artistiek directeur en huischoreograaf van Nederlands Dans Theater. Het was onder zijn aanvoering dat het gezelschap — in het buitenland niet voor niets vaak aangeduid als ‘de Kylián Company’ — internationaal doorbrak en wereldwijd triomfen beleefde. Den Haag, waar de maestro nog altijd woont en werkt, neemt uiteraard het voortouw bij alle verjaarsvieringen: onder de titel Celebrating Kylián! worden gedurende dit hele jaar alle kanten van zijn kunstenaarschap belicht.

Life is creation for me, to stop creating would be like death.

Jiří Kylián

Eind 2016 danste het prestigieuze Ballet de l’Opéra National de Paris — bakermat van het klassieke ballet — wederom, zoals het al vaker deed, een volledig Kyliánprogramma. Tweeëntwintig voorstellingen, waarvan de laatste op Oudejaarsavond, en alle tot de laatste stoel uitverkocht. Kylián zelf zette bij de instudering de puntjes op de ‘i’. “Wat mij fascineert, is dat ik de dansers kan prikkelen om hun eigen leven en fantasie in te brengen. Want, zo houd ik hun voor: ‘Het gaat niet om de choreografie, niet om de passen, maar om wat jíj erin legt. Jij danst nú, niet vijf minuten geleden’. Als dansers dat begrijpen én de diepte in durven gaan, voegt dat nieuwe lagen aan mijn werk toe, waardoor ook nieuwe generaties toeschouwers geraakt kunnen worden. Daarvoor moet je als danser risico’s durven nemen. Ik zeg tegen jonge dansers altijd: ‘Als je risico’s neemt, kan het fantastisch uitpakken of een catastrofe worden, maar als je niets riskeert, wordt het zeker een catastrofe’.”

Lichtjes in de ogen
Kyliáns werk is internationaal zó veelgevraagd dat er soms wel drie balletten tegelijk, in soms wel drie continenten worden ingestudeerd. “Ik heb”, zegt hij, “een fantastisch team dat daarvoor zorgdraagt.” Met sommige buitenlandse gezelschappen heeft hij zelfs al decennialang een intieme band, zoals met Les Ballets de Monte Carlo en het Nationale Ballet van Noorwegen, die, in het kader van Celebrating Kylián! beide in Den Haag optreden. “Het mooie is”, zegt hij over het werken met deze en andere gezelschappen, “dat ik tegenwoordig veel beter kan uitleggen wat ik met mijn choreografieën wil zeggen. Omdat ik dat zelf nu ook veel beter weet.” Daarbij geven nieuwe generaties dansers — “die altijd even jong blijven, terwijl ik ouder en ouder word” — hem altijd weer nieuwe energie. “Jonge dansers zien groeien en lichtjes in hun ogen zien krijgen, blijft toch iets heel bijzonders. Bovendien leer ik zó veel van hen. Danstechnisch, want ze kunnen dingen die we twintig jaar geleden niet voor mogelijk hielden, maar vaak ook door hun onorthodoxe ideeën. Ze kunnen je heel naief een vraag stellen, waarmee ze jouw oorspronkelijke aanpak op zijn kop zetten en een ballet soms beter maken dan het origineel.”

Uiteenvallende schaduwen
Toch ziet Kylián zichzelf nog altijd meer als een ‘schepper’ dan als docent of repetitor. “Creëren is leven voor mij. Stoppen staat gelijk aan de dood.” In zijn recentere choreografieën — waarvan tijdens Celebrating Kylián! een uitgebreide selectie te zien is — experimenteerde hij al regelmatig met film. En sinds kort heeft hij zijn focus helemaal naar de film en fotografie verlegd. “Na jarenlang de meest vluchtige kunstvorm te hebben beoefend, wil ik nu dingen doen die blijvend zijn. Het prachtige van film en fotografie is dat je er het moment mee kunt vangen.”

Naast de foto-installatie Free Fall — waarvoor hij zijn vrouw en ‘life long’-muze Sabine Kupferberg met twee camera’s tegelijkertijd van voren en van achteren fotografeerde — is tijdens Celebrating Kylián! ook de wereldpremiere van zijn film Scalamare te zien. Het idee daarvoor ontstond toen hij in 2015 het Monumento ai Caduti (Monument voor de gevallenen) in het Italiaanse Ancona bezocht. “Een fascistisch monument, maar wonderschoon gelegen aan zee. Ik was gefascineerd door de symboliek van de plek — de zee die geeft en neemt — en door de lichtval op de trappen, waarop ik mijn eigen schaduw in geometrischepatronen uiteen zag vallen.”

De filmt toont een echtpaar (Kupferberg en oud-danser Peter Jolesch) dat bij hun veertigjarig huwelijk teruggaat naar de plek van de huwelijksreis. “Ze zijn blij, gooien hun hoeden, koffertjes en jassen in de lucht, spelen dolle spelletjes met hun schaduwen. Maar plots beginnen die schaduwen langer te worden. De lucht wordt donker, de zee dreigend. Uiteindelijk kleden ze zich uit, gooien al hun kleren in zee en dienen elkaar — als symbool voor een doodspil — een parel toe.” De film gaat, benadrukt Kylián, niet over hem en Kupferberg, ook al kennen ook zij elkaar op de kop af veertig jaar. “Ik weet niet of wij zoiets ooit zouden willen of kunnen, maar ik heb wel grote bewondering voor koppels die samen uit het leven stappen.”

Krimpende tijd
Dat het grootste deel van zijn leven erop zit, realiseert Kylián zich maar al te goed. “Het recente heengaan van enkele dierbaren, onder wie mijn moeder en onze goede vriend en Sabines jarenlange danspartner Gérard Lemaître — heeft dat besef nog verder versterkt.” De tijd dringt, zegt Kylián. “Sinds mijn vertrek bij Nederlands Dans Theater kan ik de dag indelen zoals ik wil, ik heb meer tijd dan ooit, maar tegelijkertijd voel ik voortdurend dat de tijd krimpt. Ik wil daarom ook alleen nog maar dingen doen waarvan ik totaal overtuigd ben.” Toch voelt hij zich allesbehalve (bijna) zeventig. “Als ik mijzelf van een afstand in een ruit of spiegel zie, is dat altijd weer een schokje. De discrepantie tussen hoofd en lichaam is groot. Het hoofd is véél, véél jonger, en dat hoofd, míjn hoofd — zit nog vol verlangens, vol plannen.”

Interview door Astrid van Leeuwen. Zij werkte in de danswereld en schrijft als freelance dansjournaliste nu voor onder meer De Telegraaf, Dans Magazine, Scènes en Luister.